Ont­werpen voor ouderen

Als je ontwerpt voor inclusie met ouderen, let dan in ieder geval op deze aandachtspunten:

Werven

Buurthuizen, verzorgingshuizen, sportverenigingen en andere hobby georiënteerde verenigingen zijn goede plekken om deelnemers te vinden. Houd rekening met het feit dat de plek waar je je deelnemers werft van invloed kan zijn op de kennis, ervaring en problematiek van je deelnemers. Zo kunnen ouderen die deelnemen aan een computerles een grotere interesse en ervaring hebben met computers ten opzichte van andere ouderen.

Daarnaast hebben ouderen in een verzorgingshuis te maken met andere problematiek dan ouderen die nog thuis wonen. Je kunt ook gebruik maken van het persoonlijke netwerk van deelnemers, door ze te vragen nog iemand anders mee te nemen die ook voldoet aan de criteria.

Uitvoeren methode

Houd gesprekken bij het onderwerp en moedig alle deelnemers aan hun inbreng te geven. Wees waakzaam op uitingen uit beleefdheid of het trekken van aandacht. Probeer deelnemers op een overtuigende en vriendelijke manier af te remmen of juist aan te moedigen. Onderbreek bijvoorbeeld een afgedwaalde discussie door een gerichte vraag te stellen, zoals “Mildred, hoe kom jij erachter welke bus je moet nemen?”, of “Gerard, welke activiteiten voer jij uit om in conditie te blijven? Kun je daar meer over vertellen?”.

Belonen voor deelname

Naast een vergoeding vinden ouderen het belangrijk om te zien hoe hun inbreng bijdraagt aan je product of dienst.

Bij ontwerpen voor inclusie betrek je vertegenwoordigers van de doelgroep, samen met andere stakeholders. Zowel bij het ontwerpen als bij het (tussentijds) evalueren. De omgang met deelnemers is daarbij van groot belang. Dat uit zich in het proces en de setting, je houding en gedrag en de gebruikte gesprekstechnieken.

Proces en setting

• Houd rekening met de context van het onderzoek, zoals plaats, tijd van de dag en de aanwezige personen.
• Zorg voor een open en uitnodigende sfeer, waarbij deelnemers zich op hun gemak voelen.
• Plan tijd in voor een korte kennismaking. Kies hiervoor een geschikte vorm.
• Denk indien van toepassing na over de opstelling. Houd bijvoorbeeld bij een interview een 90-graden-opstelling aan ten opzichte van de deelnemer. En plaats deelnemers bij een focusgroep in een cirkel waar je zelf deel van uitmaakt.
• Zorg voor een drankje en wat lekkers.
• Maak duidelijk wat de rol van de aanwezige onderzoekers is. Benoem of de onderzoeker actief is (bijvoorbeeld als interviewer of facilitator), of passief deelneemt (bijvoorbeeld als observator of notulist). Zorg ervoor dat ieder in zijn rol blijft.
• Informeer deelnemers over hoe de resultaten worden vastgelegd (notities, beeld- en geluidsopnamen). Houd er rekening mee dat deelnemers bezorgd kunnen zijn over de verspreiding van resultaten. Benadruk dat je zorgvuldig met de gegevens omgaat.
• Bedank deelnemers voor hun inzet en zorg eventueel voor een attentie of beloning.
• Zet duidelijke doelen. Wees realistisch over wat haalbaar is binnen de tijd die je beschikbaar hebt.
• Benadruk in de instructies dat het niet gaat om het testen van de deelnemers, maar om het verkrijgen van hun reacties, ideeën en meningen.

Houding en gedrag

• Straal oprechte belangstelling uit.
• Let op je spraak (volume, tempo, ritme, articulatie, toon), je houding, gebaren en kijkrichting, en je taalgebruik. Vermijd abstracte taal, stopwoordjes en jargon.
• Zorg bij een bijeenkomst met meerdere deelnemers dat iedereen aan bod komt.
• Wijs de deelnemers erop om elkaars bijdragen (ervaringen, meningen en ideeën) te respecteren. En doe het zelf ook.
• Wijs de deelnemers erop om elkaar niet te onderbreken. En doe het zelf ook niet.
• Het is niet erg om stiltes te laten vallen. Probeer in plaats van zelf de stilte op te vullen af te wachten waar deelnemers mee komen.

Gesprekstechnieken

Stijl

• Stel korte en duidelijke vragen. Stel 1 vraag tegelijk.
• Kies bewust voor het stellen van open of gesloten vragen. Bij gesloten vragen zijn de antwoordmogelijkheden vooraf gegeven, vooral bij ja/nee-vragen of multiple choice-vragen. Bij open vragen zijn alle antwoorden mogelijk. Bij gesloten vragen kun je sneller antwoord krijgen. Ook geven ze de deelnemers houvast, maar ze bieden weinig ruimte voor eigen inbreng. Open vragen kunnen veel tijd vergen. Ze bieden de deelnemers weinig houvast, maar ze bieden wél de mogelijkheid voor eigen inbreng.
• Vraag “waarom?” om meer betekenisvolle resultaten te verkrijgen en de onderliggende bedoelingen te achterhalen.

Dubbelzinnige en suggestieve vragen

• Vermijd vragen die meer betekenissen kunnen hebben. Je kunt deze dubbelzinnigheid wel bewust inzetten om te peilen hoe deelnemers spontaan een begrip of een beeld interpreteren.
• Vermijd het stellen van suggestieve vragen, of het maken van suggestieve opmerkingen die deelnemers in een bepaalde richting duwen. Vermijd bijvoorbeeld om een oordeel te geven, of om bepaalde antwoordmogelijkheden uit te sluiten.

Evalueren van gegeven antwoorden

• Houd het gesprek bij het juiste onderwerp, voorkom afdwalen.
• Heb je alle informatie?
• Is het relevant voor je onderzoeksdoel?
• Begrijp je de bijdrage?
• Past de bijdrage bij de gestelde vraag?

Technieken voor verduidelijking van antwoorden

• Herhaal de vraag, of stel de vraag nogmaals op een andere manier. Gebruik bijvoorbeeld andere bewoordingen of ga van een open vraag over naar een gesloten vraag.
• Vat het antwoord van de deelnemer samen om te checken of je het goed begrepen hebt.
• Laat een stilte vallen om de deelnemer aan te zetten tot het geven van aanvullende informatie.

Notities zijn vaak een aanvulling op andere vormen van vastleggen van informatie. Bedenk vooraf wat je wilt vastleggen. En hoe. Bedenk of je een notitiestructuur wilt hanteren of dat je dit open wilt laten. Geef iemand specifiek de rol van notulist, zeker als er meerdere deelnemers zijn.

Structureren van notities

• Algemene aspecten: de setting, de sfeer, verloop, houding van deelnemers.
• Chronologisch.
• Per deelnemer.
• Per categorie (benoem alvast specifieke aspecten waar je op wilt letten: topic list), denk bijvoorbeeld aan observaties of uitspraken van de deelnemers over:
  • acties en handelingen (zoals informatie, communicatie, mobiliteit, algemene dagelijkse levensverrichtingen, werk, vrije tijd);
  • de omgeving (zoals binnen, buiten, thuis, werk);
  • relevante objecten (zoals technologie, gebruiksvoorwerpen);
  • zichzelf en anderen (zoals behoeften, waarden, rollen, relaties).

Aandachtspunten

• Ga uit van je onderzoeksdoel.
• Laat je niet leiden door je verwachtingen, maar sta open voor wat er gebeurt.
• Algemene aspecten kunnen van belang zijn voor de interpretatie van wat er gebeurt.
• Let op verbale en non-verbale uitingen en handelingen van deelnemers.
• Bedenk of je gebeurtenissen wilt turven of alleen wilt aangeven of een gebeurtenis optreedt.
• Maak notities van opvallende uitspraken van deelnemers (quotes).
• Geef je indruk van het waarom van bepaalde uitingen of handelingen.
• Realiseer je dat notities subjectief zijn. Check ze met andere onderzoekers, of laat meerdere onderzoekers notities maken.

Denk aan vragen voor de deelnemers én aan vragen voor het projectteam.

Evaluatievragen deelnemers

Het is belangrijk om deelnemers de mogelijkheid te geven hun ervaringen over deelname te delen. Dit geeft inzicht in wat goed ging en als prettig werd ervaren. Of wat de volgende keer anders of beter zou kunnen. Je kunt hiervoor de volgende vragen gebruiken:

• Hoe vond je het om mee te doen?
• Wat was goed/prettig?
• Wat zou anders/beter kunnen?

Vraag hierbij door over de lengte/duur, mentale en/of fysieke inspanning, de vorm, de inhoud, en de locatie en setting van het onderzoek.

Evaluatievragen projectteam

Sta stil bij positieve en negatieve ervaringen met het toepassen van de methode en het werken met de doelgroep. Je kunt hiervoor de volgende vragen gebruiken:

Inhoud

• Was de methode geschikt voor het doel dat je wilde bereiken? Waarom wel/niet?
• Heeft het onderzoek de verwachte resultaten opgeleverd? Waarom wel/niet?

Doelgroep

• Was de methode geschikt voor de doelgroep? Waarom wel/niet?
• Was het duidelijk voor de doelgroep wat er van hen werd verwacht? Waarom wel/niet?
• Was de duur van het onderzoek acceptabel voor de doelgroep? Waarom wel/niet?
• Sloot de gevraagde mentale en/of fysieke inspanning aan bij de doelgroep? Waarom wel/niet?
• Sprak de vorm van het onderzoek de doelgroep aan? Waarom wel/niet?
• Was de setting (bij mensen thuis, via internet, op locatie etc.) waarin het onderzoek plaatsvond geschikt voor de doelgroep? Waarom wel/niet?

Proces

• Was de methode geschikt voor de fase van je project? Waarom wel/niet?
• Verliep het uitvoeren van de methode procesmatig goed? Waarom wel/niet?
• Waren er activiteiten die onverwachts meer of minder tijd kostten dan verwacht? Waarom?

Algemeen

• Stond de inspanning voor het uitvoeren in verhouding tot de verkregen resultaten? Waarom wel/niet?
• Wat zou je volgende keer anders/beter doen?